Al levrioù istor o doa graet ag ar Gelted barbared jentil moustret get legionoù Roma evit o mad dezhe o-unan. Dishañval eo ar wirionez : ar bobl greñvañ en Europa int bet, ha monet a rae o douaroù ag ar Mor Du da Iwerzhon. Ar re gentañ int bet éc’h ober get an arz n’eo ket skeudennus hag é labourat an houarn, pa veze c’hoazh ar C’hresianed hag ar Romaned éc’h ober get an arem. Gete eo bet lakaet en o reizh tout ar binvioù diazez zo bet implijet betek ar mekanikat nevez zo.
Miliadoù ag hor stêrioù, ag hon traoñiennoù, ag hor c’hêrioù, o deus miret anvioù keltiek, evel « Pariz » da skouer, a felle d’ar Romaned ober “Lutetia” anezhi. Tristan hag Izold, ar Roue Arzhur, Marzhin, Marc’heion an Daol Grenn, zo c’hoazh e-barzh faltazi sevenadurel ul lodenn vras ag ar bed. "Halloween", blez nevez ar Gelted, a za àr wel adarre, ha setu an hendadoù-se, ijinek, kalonek ha prest da festailhiñ a-wezhioù, a soñjed e oant mouget get an istor, é tifoupiñ adarre en hor memor.
Asturias, anezhañ ur briñselezh emren e gwalarn Spagn, get 320 km a aod etre Galiza hag aradennad Cantabria, en deus un tammig ouzhpenn ur milion a annezidi. Bro he menezioù glas eo, ha lavaret e vehe e oa bet ganet diàr « fulor tost kevrinek mor Cantabria ha habaskted hud he menezioù ». He fikernioù europat brudet a dizh 2600 metr.
Oviedo, anezhi orin an arz rakroman en Asturias, rummet e « glad an denelezh », eo kêr-benn ar briñselezh. Emañ é cheñch bremañ goude un hir a brantad greantelaat get mengleuzioù. Gijon, ur gêr get ur porzh anezhi, eo ar gêr pobletañ.
An astureg, ur yezh romanek anezhi, zo anavezet get 60 % ag an dud ha komzet get 30 % anezhe.
Abaoe pemp blez ha tregont ez eus diorroet ul lusk kreñv evit adpiaouiñ ar yezh. Ur plas en deus an asturianeg e mediaoù zo ha 30 000 a dud a vez ouzh e studiiñ. Bremañ ez eus bet lakaet àr-sav ur greizenn deuliaouiñ evit ar sonerezh hengounel e Mirdi Pobl Asturias.
Kernev-Veur zo ur gontelezh get 400 000 a annezidi e beg mervent Breizh-Veur. Truro eo ar gêr-benn anezhi. Abalamour da zourioù ar Gulf Stream a-hed hec’h aodoù ez eo Kernev-Veur Riviera Breizhveuriz. Ar c’hernevveureg, ag ar memes skourr predenek hag ar brezhoneg hag ar c’hembraeg, zo ur yezh vev dre vurzhud.
Grennamzer, adsavet... Berzh a ra bremañ ken-ha-ken er c’hentelioù-noz. Strolladoù nevez a genlabour evit adsevel glad ar sonerezh e Kernev-Veur er mare-mañ.
E norzh pellañ Breizh-Veur, Skos a laka da soñjal en Uheldirioù, er wiski mat, er c’hiltoù (a dalvez an tres hag al liv anezhe da verkiñ ar c’hlan), er binioù-bras, er c’hoarioù dic’hortoz evel ar banniñ kefioù gwez, er rugbi, en euzhvil al Loch Ness, en askol, pe c’hoazh e kroaz Sant-Andrev...
Skos, mammvro Sir Arthur Conan Doyle, zo kement-se holl àr un dro, liammet get un identelezh kreñv ha mezevellus !
An holl elfennoù-se, bodet, na pegen dizunvan e tiskouezont bout, a vez adkavet e bed sonerezh Skos ha tro hor bo da (ad)ober anaoudegezh getañ. Scotland (Rouantelezh ar Skoted, e saozneg), hag Alba e gouezeleg, an douar-se a c’hell seblantout bout rust da gentañ-penn ; buan a-walc’h e tiskouez bout ur vammenn dihesk a zizoloadennoù, a avanturioù, a gejadennoù get ur bobl, un istor, un identelezh pinvidik zo ar sonerezh ar c’hannad gwellañ anezhi.
Skos en em ro laouen d’an hini a fell dezhañ ober anaoudegezh geti.
Etre Dinedin, Glasc’ho pe c’hoazh Aberdeen, Skosiz o deus gouiet penaos tenniñ splet ag un hêrezh prizius ha pounner da zougen àr un dro, doc’h e neveziñ dizehan. Hiziv an deiz c’hoazh, en amzer Europa, bodet e-barzh al lusk Etrekeltiek, diaweladoù nevez a-leizh en em ziskouez e penn an hent.
Ar brezhoneg hag ar gallaoueg n’int ket yezhoù morgousket hag a skoazeller, dezhe da chom bev. Er c’hontrol eo gwriziennet sevenadur Breizh a-bezh en amzer vremañ ha digor eo àr an amzer da zonet. Emvod ar Gelted en Oriant hag ar festoù-noz, e-touez traoù arall, o deus gouiet penaos derc’hel sevenadur Breizh en ul lusk a-vremañ.
En amzer dremenet e oa bet poblet Arvorig get meuriadoù kelt o deus lezet o anvioù get meur a gêr (ar Weneted get Gwened, ar Riedoned get Redon, an Namneted get Naoned…). Bretoned Breizh-Veur, argaset get an Angled hag ar Saozon, a za goude-se da ziazeziñ en Arvorig a-vagadoù, hag int da reiñ un anv d’o bro nevez. Degas a reont gete katoligiezh Iwerzhon ha stummiñ a reont parrezioù (plou), penitioù (lok), abatioù (lann), hag a gaver c’hoazh en anvioù-lec’h Breizh.
Goude bout trec’het Charlez ar Moal e chomo dizalc’h Breizh betek ar XVIvet kantved, ha mirout a ray ur parlamant betek an Dispac’h Bras. Anv ar vro, Breizh, a skriver get « ZH » evit meskiñ ar skritur kozh a oa en norzh hag er c’hornôg (Breiz) get hini ar su (Breih). Berraet e vez « Breizh » get BZH alies. Hec’h anv e gallaoueg zo Bertaèyn.
Erfin, arouezioù dibar he deus Breizh. He banniel da gentañ, ar Gwenn-ha-du ; an triskell, anezhañ un arouez tri skourr, kozh ha meur a ster dezhañ (hag a arouez moarvat strolladoù tri doue, ur rod heol pe an elfennoù kentañ : an dour, an aer hag an douar); he ger-stur : Kentoc'h mervel eget bout saotret.
Galiza, e gwalarn Spagn, etre Portugal hag Asturias, zo ur broviñs emren dezhi 3 milion a annezidi. Sant-Jakez a Gompostela eo ar gêr-benn, ha Vigo, La Coruña, Ourense ha Lugo eo ar c’hêrioù pennañ anezhañ.
Kentañ kêr Galiza eo Buenos Aires, hervez kont. Kalz a dud a oa divroet da Arc’hantina. « Galizaiz » eo al lesanv a vez roet d’ar Spagnoled get tud Arc’hantina. Galiza, ur vro dorgennek ha glas anezhi, a zegas da soñj a Vreizh, dreist-holl en arvor get ar riaoù (enne pesketaerezh, dourc’hounezerezh ha touristerezh) a laka da soñjal en hon aberioù hag en hor stêrioù.
Kollet e oa bet ar yezh keltiek edan yev ar Romaned, met roudoù anezhi a gaver c’hoazh e lod anvioù-lec’h. Ar yezh romanek avat, tost a-walc’h d’ar portugaleg, zo chomet bev goude un toullad diaesterioù hag emsavioù evit he difenn. Ur yezh ofisiel eo ar galizeg hiziv an deiz, get ar c’hastilhaneg. Ret eo he studiiñ a-du-arall, e pep live ag an deskadurezh. Evit Galiza, digenvez e “Penn-ar-Bed” Spagn, hent pirc’hirinded brudet Sant-Jakez a Gompostela a oa un digor kentañ àr ar bed.
Enez Vanav, e mor Iwerzhon, zo 60 000 a annezidi àr he 570 km², hag emañ an hanter anezhe e Doolish, ur gêr gouronkiñ. Ar baradoz kemedel-se en deus bet en hêrezh diget ar Vikinged koshañ parlamant ar bed.
Monet a ra en-dro abaoe ouzhpenn mil blez àr dorgenn Tynwald. Neuz ar vro a c’hellfe lakaat da soñjal e Skos, get hentoù kammigellek ha maeziadoù un tammig dousoc’h. Brudet eo Enez Vanav abalamour d’he redadegoù àr virc’hi-tan, d’he c’hizhier besk, d’he meot pevar c’horn ha d’he zramgarr sachet get kezeg.
Sonerezh Enez Vanav zo bet adlakaet diouzh ar c’hiz ha kaset àr-raok get strolladoù yaouank.
Iwerzhon (Éire en iwerzhoneg), e kornôg inizi Breizh-Veur, zo enni pevar milion hanter a annezidi, an tri c’hard anezhe é vevañ er Su, er Republik Dizalc’h (Dulenn he c’hêr-benn). An Norzh, pe Ulad (Belfast e gêr-benn) zo ul lodenn ag ar Rouantelezh Unanet.
Tavet eo an armoù en Ulad, setu e c’heller spurmantiñ un diskoulm d’an hir a stourm a eneb ar gumuniezh katolik ouzh an hini brotestant. Iwerzhon, brudet-kaer hiviziken evit dibarded he maezioù glas – ur glaz na gaver nemet en Iwerzhon – he deus ur plas dibar e kalon ar Gelted hag a lid Sant Padrig evel o fatrom aroueziek. Enezenn an taouarc’h hag al lann, ar “whiskey-où”, ar pintadoù hag an tavarnioù, Iwerzhon he deus difennet he sevenadur gwellañ ma c’helle.
Desket e vez iwerzhoneg get ur milion a dud yaouank, ha komzet e vez get 200 000 a Iwerzhoniz.
Eno emañ ar sonerezh en anien an dud.
Kembre, e kornôg Breizh-Veur, zo enni tri milion a annezidi. Kollet he doa he farlamant er XVIvet kantved, staget eo bet ouzh Bro-Saoz e-pad 4 c’hantved, hag emañ é paouez adtapout he emrenerezh dre ur referendom. Melestret e vez bremañ get ur « Vodadeg Vroadel ».
Kerdiz (300 000 a annezidi) eo kêr-benn yaouank ar vro-se he doa graet berzh ken-ha-ken en oadvezh ar greanterezh. Ur binvidigezh hag a c’heller gwelet e kalzik savad
urioù.
Abaoe ouzhpenn seizh kantved e weler àr greñvlec’hioù lorc’hek, savet get Angled-ha-Normaned, roudoù o stourmoù dibaouez enep Kembreiz. Get Kembre ez eus maeziadoù gwarezet ag ar c’hentañ e tri fark broadel.
Get oberiantiz e vez renet ar stourm evit ma chomo bev ar c’hembraeg (ag ar memes skourr predenek hag ar brezhoneg). Gellout a ra an nen ober razh e studioù e kembraeg, ha kelennet e vez ar yezh dre ret er c’hentañ derez. Bout ez eus ur chadenn skinwel e kembraeg penn-da-benn, ha divyezhek eo ar BBC eno..
Broadoù kelt « mignonezed »
Aostralia, brasañ enezenn-gevandir ar bed, zo en hantervoul su etre meurvor Indez hag ar meurvor Habask. C’hoarvout a ra ag ur c’hevread Stadoù ha tiriadoù ha Canberra eo ar gêr-benn anezhañ.
A-hed he 37 000 km a aodoù hag he c’houraleg e vez dremmvroioù dibar. Milionoù a weladennerion a za d’ober anaoudegezh gete bep blez. Boemus eo hec’h istor a-du-arall. Liammet strizh eo he gwrizioù keltiek ouzh hec’h amzer dremenet evel galeoù, met emdroet int kalz abaoe, betek endevout bremañ ur gwir identelezh er pezh a anver sonerezh ar « Bush ».
Get ar sonerezh hengounel-se, zo bet e-pad pell an diduamant nemetañ evit ar c’haleourion, ha diwezhatoc’h evit ar wastaderion, e vez kontet istor fromus ar bobl-se zo he fouez-mouezh, kreñv-kenañ a-wezhioù, é tegas soñj a levezon Iwerzhon.
Akadia
Trevadenn gentañ Frañs en Amerika eo Akadia. Diazezet e oa bet e 1604 àr douar ar pezh zo anavet bremañ evel Brunswick-Nevez, Skos-Nevez pe ar Maine.
Goude un nebeud goañvezhioù diaes e tibab Frañs striviñ da ziorren Kanada dreist-holl (Kebek hiziv an deiz), ha breizhveuriat e ta Akadia da vout da viken e 1713. Skarzhet eo tud Acadie ag o douaroù get ar Saozon adal 1755 ; an « Direnkadenn Vras » eo. Darn en em gav strewet en trevadennoù saoz-amerikan, e Bro-Saoz hag e Frañs, ha re arall a vez degemeret e Louiziana, a oa da Spagn d’ar mare-se, ha donet a raint da vout « Kajuned » dre benn da zistagadur fall ar saoznegerion.
Koulskoude ez eus kalz a Akadianed hag a Akadianezed é chom c’hoazh e proviñsoù Kanada atlantel hag é sikour da lakaat ar galleg da vleuñviñ. Kontiñ a reer ouzhpenn 300 000 a c’hallegerion hag ouzhpenn an div drederenn anezhe é chom er Brunswick-Nevez a vremañ, en norzh hag a-hed an aod reter. Kumuniezhioù arall zo e Skos-Nevez, àr Enez-ar-Priñs-Edouarzh, en Douar-Nevez-ha-Labrador, e Kebek hag e Sant-Pêr-ha-Mikelon. Istimiñ a reer ez eus tri milion a dud é tiskenn ag Akadianed er bed a-bezh.
